W Łabędziu, niewielkiej miejscowości w pobliżu Działoszyc, już w XIX wieku działała fabryka cykorii, która przez dziesięciolecia zaopatrywała rynek w tani substytut kawy. Jej początki sięgają 1868 roku, kiedy to zawiązano spółkę. Dwa lata później z przedsięwzięcia wycofał się Chaim (Henryk) Moszkowski, który w 1871 roku poszukiwał nowych wspólników wśród okolicznych ziemian. Mimo zmian w składzie udziałowców, przez cały okres działalności firma pozostawała w rękach rodziny Moszkowskich.
Wystawy i nagrody
W drugiej połowie XIX wieku fabryka chętnie prezentowała swoje wyroby na wystawach przemysłowych. W 1874 roku w Warszawie otrzymała list pochwalny jako jedyny wystawca w swojej kategorii. Podobne wyróżnienie spotkało ją na wystawie w Moskwie w 1882 roku. Trzy lata później, podczas warszawskiej wystawy, cykoria z Łabędzia zdobyła srebrny medal. Sukcesy te pomagały budować markę i zwiększać sprzedaż.
Konkurencyjność dzięki lokalnym plantacjom
Atutem fabryki była niższa cena produktu. Wynikała ona z faktu, że surowiec – korzeń cykorii – uprawiano na miejscowych plantacjach, a nie sprowadzano z zewnątrz. Zajmowali się tym okoliczni ziemianie, włościanie oraz mieszczanie z Działoszyc. Fabryka musiała jednak konkurować o plantatorów z cukrowniami w Kazimierzy i Szreniawie, które skupowały buraki cukrowe z tego samego obszaru.
Znak towarowy i dalsze losy
W 1919 roku Bernard Moszkowski zarejestrował w Urzędzie Patentowym znak towarowy fabryki. Przedstawiał on łabędzia na wodzie w okręgu z napisem: „Fabryka założona w 1868 r./ Marka fabryczna”. Po śmierci Bernarda Moszkowskiego w 1923 roku przedsiębiorstwo nadal działało jako spółka akcyjna. W 1924 roku prezesem zarządu był Paweł Moszkowski, dyrektorem zarządzającym Józef Moszkowski, a w skład zarządu wchodzili także Leon Endelman, Maksymilian Mosin i I. Rubin. Funkcję komisji rewizyjnej pełnili m.in. Władysław Moszkowski, Justyna Moszkowska, Bronisława Endelman, Stefania Mosinowa i Stanisław Braun.
W 1928 roku walne zgromadzenie akcjonariuszy w Kielcach upoważniło zarząd do sprzedaży 40 morgów ziemi we wsi Łabędź oraz nieruchomości „Jakubowice Ucząstki”. Ostatecznie w 1936 roku do Sądu Okręgowego w Kielcach wpłynął wniosek o likwidację spółki „Fabryka Cykorii »Łabędź« Spółka Akcyjna w Łabędziu”.
Technologia i produkt
Fabryka powstała na gruntach byłej kolonii w Łabędziu, które po reformie uwłaszczeniowej z 1864 roku przeszły na własność kolonistów. Zakład wyposażony był m.in. w suszarnię oraz płuczkę do korzeni cykorii, umiejscowioną nad wąwozem, do którego odprowadzano brudną wodę. Gotowy produkt pakowano w ruloniki lub mielono i paczkowano. Prażona cykoria służyła nie tylko jako dodatek do kawy zbożowej, ale też jako tańszy zamiennik kawy.
Historia fabryki „Łabędź” to przykład przedsiębiorczości, która wykorzystywała lokalne zasoby i potrzeby rynku. Choć firma zakończyła działalność przed II wojną światową, jej znak towarowy i nazwa wciąż przypominają o przemysłowej przeszłości regionu.
Źródło: Działoszyce i okolice
Fot. facebook.com
